Bu RoMEO yeşil bir dergidir
2020, Cilt 10, Sayı 3, Sayfa(lar) 391-403
[ Öz ] [ PDF ] [ Benzer Makaleler ] [ Yazara E-Posta ] [ Editöre E-Posta ]
DOI: 10.5961/jhes.2020.399
Sağlık Bilimleri Öğrencilerinin COVID-19 Hakkındaki Bilgi, Tutum ve Davranışları: Derleme Çalışması
Aygül KISSAL, Sümeyye KAVİCİ, Fatih OKAN, Fatma AVŞAR
Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi, Hemşirelik Bölümü, Tokat, Türkiye
Anahtar Kelimeler: COVID-19, SARS-COV-2, Bilgi, Tutum, Davranış
Öz
COVID-19 pandemisinde sağlık profesyonelleri en riskli gruplar arasında yer almaktadır. Gelecek dönemlerde sağlık hizmetlerinin sunumundan sorumlu olacak olan sağlık bilimleri öğrencilerinin COVID-19’a yönelik bilgi, tutum ve davranışları oldukça önem taşımaktadır. Çalışmanın amacı; sağlık bilimleri öğrencilerinin COVID-19’a karşı bilgi, tutum ve davranışlarını ölçen 2019-2020 yılları arasında yayınlanmış çalışmaların genel olarak incelenmesidir. Taramalar Haziran 2020 tarihinde bilgisayar destekli arama motorları olan Google Scholar, PubMed, ProQuest, Wiley Online Library, MedRvix’de İngilizce “COVID-19, coronavirus, novel coronavirus, SARSCOV- 2, knowledge, attitude, practice” ve Türkçe “COVID-19, koronavirüs, yeni koronavirüs, SARS-COV-2, bilgi, tutum, davranış” anahtar kelimeleri kullanılarak yapılmıştır. Konu ile ilgili yapılan çalışmalar genellikle Çin, Hindistan, Pakistan gibi Asya ülkelerinde yapılmasına rağmen Türkiye’de yapılan bir çalışma bulunmaktadır ve araştırmalar kesitsel araştırma türündedir. Araştırmalar incelendiğinde aynı alt başlıklar altında birbirine çok zıt sonuçların çıktığı gözlemlenmiştir.
  • Başa Dön
  • Öz
  • Giriş
  • Materyal ve Metod
  • Bulgular
  • Sonuç
  • Kaynaklar
  • Giriş
    COVID-19, Çin’in Vuhan Şehrinde, 31 Aralık 2019’da etiyolojisi bilinmeyen pnömoni vakaları ile bildirilmiştir. Bu kişiler üzerinde yapılan araştırmalar sonucunda 13 Ocak 2020’de tanımlanmıştır (S.B., 2020a). Ülkemizdeki ilk COVID-19 vakası ise 11 Mart 2020’de saptanmıştır (S.B., 2020b). 12 Temmuz 2020 tarihi itibariyle küresel toplam vaka sayısı 12 milyon 552 bin 765 ve toplam ölüm sayısı 561 bin 617’dir ve yine aynı tarih itibariyle Türkiye’deki toplam vaka sayısı 212 bin 993 ve toplam ölüm sayısı 5 bin 363’tür (S.B., 2020c; WHO, 2020).

    Multidisipliner sağlık ekiplerinde ekip üyeleri karar verme, ilaç yönetimi, hasta bakımını değerlendirmeden sorumludur (Babiker et al., 2014; Hamza, Badary, & Elmazar, 2020). COVID-19 pandemisinde sağlık profesyonelleri, hastanelerde görevlerini yerine getirirken yüksek risk altındadır ve aynı zamanda pandemi koşulları strese de neden olmaktadır (Hawryluck et al., 2004; Meo, Abukhalaf, Alomar, Sattar, & Klonoff, 2020; Urooj, Ansari, Siraj, Khan, & Tariq, 2020). Mevcut karantina koşulları genel olarak yaşamın fizyolojik aşamalarını etkilemiş ve birçok sosyoekonomik, psikolojik, eğitimsel ve sağlıkla ilgili kaygıları tetiklemiştir (Meo et al., 2020). Bununla birlikte pandemi hâlâ devam etmektedir. Üniversite öğrencileri yaşam deneyimi az olan ancak daha fazla özerklik ve bağımsız yaşama ihtiyacı ile karakterize özel bir grubu temsil ettiği için algıları ve davranışları muhtemelen bu pandemiden daha fazla etkilenmektedir (Peng et al., 2020). Normal koşullar altında bile sağlık sektörü çalışanları hız ve zaman baskısı altında çalışmak ve duygusal talepleri karşılamak durumunda oldukları için çalışma yoğunluğuna en yüksek derecede maruz kalan gruptur (Blanco-Donoso, Garrosa, Moreno-Jiménez, Gálvez-Herrer, & Moreno-Jiménez, 2020; Eurofound, 2019). Pandemi süreci de göz önüne alındığında, sağlık bilimleri öğrencileri çalışmaya başladıkları zaman COVID- 19’a maruziyet, iş stresi, ikincil travmatik stres, tükenmişlik, iş-aile çatışması, morbidite ve mortalite riskiyle karşı karşıya kalacaklardır (Blanco-Donoso et al., 2020; O’Sullivan & Phillips, 2019). Sağlık bilimleri öğrencileri hem toplumu temsil eden bir grubu oluşturmakta hem de gelecek dönemde toplum ihtiyaçlarını saptamak, sağlık hizmetlerinin planlamasını yapmak, toplumun korunmasını sağlamak, güvenli uygulamaları teşvik etmek, toplumu destek hizmetlerine yönlendirmek gibi sorumlulukları taşıyacak sağlık profesyonellerini teşkil edecekleri için (Andermann, 2016; Schoeb, 2016/4) bu bilgi ve becerileri kazanmaları kadar toplumun bilgi, tutum ve davranış düzeylerini bilmeleri önem taşımaktadır.

    Bilgi, tutum ve davranışlar genel manada literatürde tanımlanmış olsa da ülkeler ve bölgeler arasında değişiklik göstermektedir. Salgın sürecinin etkili bir şekilde yönetilebilmesi için halkın bilgi, tutum ve davranışlarının incelenmesi ve oluşturulacak planlamaların bu doğrultuda yapılması önem taşımaktadır. Genel anlamda COVID-19 ile ilgili bilgi, tutum ve davranışları ölçen sınırlı sayıda ve nitelikte çalışma bulunmaktadır. Toplum üzerinde yapılan çalışmalarda en sık kullanılan COVID-19 bilgi kaynakları sosyal medya, internet ve televizyondur (Abdelhafiz et al., 2020). Kadınların (Rahman & Sathi, 2020; Zhong et al., 2020) ve öğrenim seviyesi daha yüksek olanların bilgi düzeyleri yüksek bulunmuştur (Abdelhafiz et al., 2020; Ferdous et al., 2020; Rahman & Sathi, 2020; Tomar et al., 2020; Zhong et al., 2020). Bireyler hastalığın tehlikeli olduğunu düşünmekte ve kendilerinin veya aile üyelerinin virüse yakalanmasından endişe etmektedir (Abdelhafiz et al., 2020). Bireylerin büyük bir çoğunluğu kalabalık ortamlara gitmekten kaçınmakta, maske takmakta (Zhong et al., 2020), ellerini yıkamakta (Rahman & Sathi, 2020) ve yüzey temizliğine önem göstermektedirler (Ssebuufu et al., 2020). Bu koruyucu davranışları uygulama düzeyi kadınlarda erkeklere göre daha fazladır (Ferdous et al., 2020; Salman et al., 2020). COVID-19 salgını herkesi gözlük, N95 maskeleri, çift katmanlı eldivenler ve yüz siperleri gibi kişisel koruyucu ekipman kullanmaya ve metodik olarak dezenfeksiyon protokollerini izlemeye zorlamıştır (Bragazzi et al., 2020; Wu, Wu, Liu, & Yang, 2020) Ancak bazı kişiler geleneksel yöntemlerin (asitli meyve yemek, tuzlu suyla gargara yapmak gibi) koruyuculuğuna inanmaktadır (Tomar et al., 2020). Toplumun yansıra özellikle gelecek dönemde sağlık hizmetlerinin sunumunda ön sıralarda görev alacak olan sağlık bilimleri öğrencilerinin COVID-19‘la ilişkili bilgi, tutum ve davranışları hakkında temel çalışmaların ne durumda olduğunun bilinmesi gereklidir.

    Bu bağlamda bu literatür taramasının amacı; sağlık bilimleri öğrencilerinin COVID-19’a karşı bilgi, tutum ve davranışlarını ölçen 2019-2020 yılları arasında yayınlanmış çalışmaların genel olarak incelenmesidir.

  • Başa Dön
  • Öz
  • Giriş
  • Materyal ve Metod
  • Bulgular
  • Sonuç
  • Kaynaklar
  • Materyal ve Metod
    Bu çalışmada, sağlık bilimleri öğrencilerinin COVID-19’a karşı bilgi, tutum ve davranışlarını incelemek amacıyla Haziran 2020 tarihinde bilgisayar destekli arama motorları olan Google Scholar, PubMed, ProQuest, Wiley Online Library, MedRvix’de İngilizce “COVID-19, coronavirus, novel coronavirus, SARS-COV-2, knowledge, attitude, practice” ve Türkçe “COVID-19, koronavirüs, yeni koronavirüs, SARS-COV-2, bilgi, tutum, davranış” anahtar kelimeleri kullanılarak tarama yapılmıştır. Taramalarda COVID-19, coronavirus, novel coronavirus, SARS-COV-2 kelimelerinin kullanımıyla aynı sonuçların çıkması üzerine tarama “COVID-19, knowledge, attitude, practice” sözcükleriyle tekrar yapılmıştır. Tüm bu işlemlerin sonucunda 243 araştırma makalesine ulaşılmıştır. Daha sonra elde edilen sonuçlar araştırmacılar tarafından yapılan üçüncü bir değerlendirme ile öğrenciler üzerinde yapılan çalışmaları içeren 21 araştırma makalesine indirgenmiştir. Son olarak sağlık bilimleri öğrencileri üzerinde yapılan 14 araştırma makalesi değerlendirmeye alınmıştır.

    Çalışmada dünyadaki sağlık bilimleri öğrencilerinin COVID-19 bilgi, tutum ve becerilerini inceleyen, Ocak 2019- Haziran 2020 yılları arasında yapılmış, tam metnine ulaşılabilen araştırma makaleleri incelenmiştir. Taramanın yapıldığı tarihlerde tam metnine ulaşılamayan makaleler çalışmaya dâhil edilmemiştir. Tarama sonucunda farklı bir alana ait olan yalnızca bir Türkçe makaleye ulaşılmıştır bu yüzden İngilizce’den başka dilde yazılmış olan makaleler çalışmaya dâhil edilmemiştir. Veri tarama akış şeması Şekil 1’de görülmektedir.


    Büyütmek İçin Tıklayın
    Şekil 1: Veri tarama akış şeması.

  • Başa Dön
  • Öz
  • Giriş
  • Materyal ve Metod
  • Bulgular
  • Sonuç
  • Kaynaklar
  • Bulgular
    Konu ile ilgili yapılan çalışmalar genellikle kesitsel araştırma tasarımında olup; Çin, Hindistan, Pakistan gibi Asya ülkelerinde yapılmıştır (Hamza et al., 2020; Ikhlag, Bint-E-Riaz, Bashir, & Ijaz, 2020; Jamdar, 2020; Lincango-Naranjo et al., 2020; Maheshwari, Gupta, Sinha, & Rawat, 2020; Modi et al., 2020; Olum et al., 2020; Peng et al., 2020; Salman et al., 2020; Taghrir, Borazjani, & Shiraly, 2020; Wogayehu, Taye, Chisha, & Faraja, 2020; Yakar, Öztürk Kaygusuz, Pirincci, Onalan, & Ertekin, 2020; Yang et al., 2020). Türkiye’de ise yalnızca bir çalışmaya rastlanmıştır (Yakar et al., 2020). Çalışmaların katılımcıları tıp (Abdelhafiz et al., 2020; Alzoubi et al., 2020; Ikhlag et al., 2020; Lincango-Naranjo et al., 2020; Maheshwari et al., 2020; Meo et al., 2020; Modi et al., 2020; Olum et al., 2020; Peng et al., 2020; Salman et al., 2020; Taghrir et al., 2020; Yakar et al., 2020; Yang et al., 2020), hemşirelik (Alzoubi et al., 2020; Ikhlag et al., 2020; Jamdar, 2020; Modi et al., 2020; Wogayehu et al., 2020), eczacılık (Salman et al., 2020; Wogayehu et al., 2020), diş hekimliği (Ikhlag et al., 2020; Modi et al., 2020), yardımcı sağlık görevliliği (Ikhlag et al., 2020; Modi et al., 2020; Salman et al., 2020) gibi bölümlerin öğrencilerinden oluşmaktadır. Genel sağlık bilimleri öğrencileri üzerinde çalışılmış araştırmalar da bulunmaktadır (Ikhlag et al., 2020; Modi et al., 2020; Salman et al., 2020; Wogayehu et al., 2020). İncelenen araştırmalar Tablo 1’de sunulmuştur.


    Büyütmek İçin Tıklayın
    Tablo 1: İncelenen Araştırmaların Yer, Amaç, Yöntem, Evren/Örneklem, Veri Toplama Yöntemi, Bulgular, Sonuç Ve Önerileri


    Büyütmek İçin Tıklayın
    Tablo 1: Devam


    Büyütmek İçin Tıklayın
    Tablo 1: Devam


    Büyütmek İçin Tıklayın
    Tablo 1: Devam


    Büyütmek İçin Tıklayın
    Tablo 1: Devam


    Büyütmek İçin Tıklayın
    Tablo 1: Devam

    Öğrencilerin COVID-19 Bilgileri
    İncelenen araştırmalardaki katılımcıların yeni koronavirüs hakkındaki bilgi düzeyleri değişkenlik göstermektedir. Bazı araştırmada bilgi sahibi olma oranı %92,7 iken (Maheshwari et al., 2020) bazılarında ise bu oran %50’lere kadar düşmektedir (Salman et al., 2020). Virüsün adının başlangıçta 2019-nCoV olduğunu ve daha sonra SARS-CoV-2 olarak değiştirildiğini (Modi et al., 2020; Yang et al., 2020) ve yeni koronavirüsün aşısının olmadığını (Salman et al., 2020; Wogayehu et al., 2020) bilen öğrencilerin sayısı oldukça azdır. Öğrencilerin yarısından fazlası COVID-19’a karşı kanıtlanmış bir tedavi yöntemi olmadığının farkında değildir (Salman et al., 2020). Sağlık bilimleri öğrencileri tarafından kullanılan bilgi kaynakları bilimsel makaleler, video konferanslar ve sosyal medyadır (Ikhlag et al., 2020; Lincango-Naranjo et al., 2020; Salman et al., 2020). Öğrenciler medyada COVID-19 ile ilgili haberlere kendi istekleri dışında maruz kaldıklarını ifade etmektedir (Maheshwari et al., 2020). Dergi veya makaleleri ve internet sitelerini temel bilgi kaynağı olarak kullanan öğrenciler daha yeterli bilgiye sahiptir (Olum et al., 2020). Bu nedenle, özellikle bulaşıcı hastalıklar ve pandemilerde, sağlığın geliştirilmesini sağlamak için acilen internetin kullanım yollarının bulunması gereklidir (Hamza et al., 2020). Elektronik kaynaklara erişimi düşük olan taşrada yaşayan öğrencilerin bilgi düzeyleri, şehir merkezlerinde yaşayan öğrencilere göre oldukça düşük bulunmuştur (Wogayehu et al., 2020). Bilgi düzeyindeki eşitsizlik, sağlık bilimleri öğrencilerinin COVID-19 veya diğer olası benzer pandemilerle başa çıkma yetenekleri ile ilgili endişeleri gündeme getirmektedir (Hamza et al., 2020). Bunun giderilmesi için tüm sağlık bilimleri öğrencilerinin COVID-19 ve afetlere hazırlığa yönelik enfeksiyon riski, ciddiyeti ve sonuçları hakkında periyodik eğitimler alması gerekmektedir (Hamza et al., 2020; Ikhlag et al., 2020; Lincango-Naranjo et al., 2020; Modi et al., 2020). Çevrimiçi kaynaklara kolay erişim sağlanması öğrencilerin doğru bilgiye ulaşmasını kolaylaştırabilir (Olum et al., 2020). Hemşirelik ve tıp öğrencilerinin bilgi düzeyleri daha yüksek bulunmuştur (Ikhlag et al., 2020; Modi et al., 2020). Bu nedenle verilecek olan eğitim programları daha düşük farkındalık seviyesine sahip sağlık meslek gruplarının öğrencileri hedef almalıdır (Ikhlag et al., 2020).

    Öğrenciler öksürük, nefes darlığı, ateş ve yorgunluğun ana semptom olduğunu ve rutin olarak destekleyici tedavi uygulandığını büyük oranda bilmektedirler (Hamza et al., 2020; Lincango- Naranjo et al., 2020; Maheshwari et al., 2020; Olum et al., 2020). Ayrıca alkol bazlı el dezenfektanının, maske takmanın koruyucu önlemler olduğunun farkındadırlar (Lincango-Naranjo et al., 2020) ancak öğrencilerin yarısı normal vatandaşların da cerrahi maske takması gerektiğini düşünmektedir (Maheshwari et al., 2020). Maske kullanımı ve solunum cihazı uygulaması hakkında en yüksek orandaki doğru yanıtları ise hemşirelik ve tıp öğrencileri vermiştir (Modi et al., 2020). COVID-19 bilgi düzeyi ile son sınıf ve klinik dönemde olma arasında ilişki bulunmuştur (Olum et al., 2020; Yakar et al., 2020). Bu durum ihtiyaç anında değerlendirmek açısından COVID-19 hastalarının tedavi ve bakımında saha deneyimi bulunan öğrencileri daha iyi bir konuma getirmektedir (Olum et al., 2020).

    Öğrencilerin COVID-19 Tutumları
    Bilgi, olumlu tutumlar oluşturmak ve olumlu davranışları teşvik etmek için bir ön koşuldur. Psikolojik olarak tutum sözel ifadelerin birer davranış olarak tanımlanmasıdır. Sosyolojik olarak tutum ise sözel ifadeleri davranışı uygulamaya yönelik birer niyet olarak değerlendirilir (Chaiklin, 2011). İncelenen araştırmalarda öğrenciler büyük oranda salgına karşı olumlu tutum geliştirirken (Ikhlag et al., 2020; Olum et al., 2020; Peng et al., 2020; Yakar et al., 2020), olumlu tutuma sahip olmayan öğrenciler de mevcuttur (Lincango-Naranjo et al., 2020). Olumlu tutum geliştiren öğrenciler arasında ise hemşirelik öğrencileri ağırlıktadır (Ikhlag et al., 2020).

    Tıp öğrencileri arasında, intörnler ve stajyerler arasında risk algılamaları açısından anlamlı bir fark bulunmaktadır. Bunun sebebi ise intörnlerin daha fazla deneyime sahip olması ve hasta bakımı konusunda kendilerine daha fazla güvenmeleri nedeniyle riski daha düşük algılamaları, daha az kaygı ve stres duymaları olabilir (Taghrir et al., 2020; Yakar et al., 2020).

    Öğrencilerin bir kısmı gönüllü olarak sağlık kurumlarında çalışmak istemektedir (Jamdar, 2020; Olum et al., 2020; Peng et al., 2020; Yang et al., 2020) ve bunun sağlıkları için risk oluşturmayacağına inanmaktadır (Jamdar, 2020). Diğerleri ise hem gönüllü olmak istememekte hem de kurumların başarılı olamayacağına inanmaktadır (Lincango-Naranjo et al., 2020). Öğrencilerin ülkelerinin COVID-19’a karşı başarılı olamayacağını düşünmelerinin nedeni toplum ve hükümet arasında boşluk olması olabilir. Sağlık otoritelerinin kitlelerle iletişimini geliştirmeleri ve sağlık kontrol programlarında toplumun güvenini artırmaları gerekmektedir. Bu da sosyal medya kampanyaları, kamu spotları ve seminerlerle yapılabilir (Ikhlag et al., 2020). Bununla ilişkili olarak yapılan çalışmada televizyon izleyen ve radyo dinleyen öğrencilerde olumlu tutum geliştirme oranı %10 daha fazla bulunmuştur (Olum et al., 2020). Sağlık bakım ekiplerinin ve bilim insanlarının virüsle mücadeleyi kazanacağına inanan öğrenciler de mevcuttur (Hamza et al., 2020). Bilgi düzeyi yüksek olan son sınıf öğrencileri, sağlık ekiplerinin ve bilim adamlarının koronavirüs ile mücadeleyi kazanabileceğinden emin olduklarını ifade etmişlerdir (Hamza et al., 2020).

    Öğrenciler ailelerini enfekte etmekten korkmakta ve bu nedenle onları ziyaret etmekten kaçınmaktadır (Ikhlag et al., 2020; Jamdar, 2020; Meo et al., 2020; Yakar et al., 2020). Türkiye’de pandemi sürecinde hizmet veren sağlık profesyonelleri ailelerinden uzak durmaktadır. Bu uygulama sağlık profesyonellerinin ailelerini enfekte etme kaygılarını azaltmada etkili olabilir. Salgın sırasında ortaya çıkabilecek kaygı bireylerin salgına karşı tutumlarını olumsuz yönde etkilemektedir (Yakar et al., 2020).

    Öğrenciler büyük şehirlerin karantina altına alınmasını desteklemektedir (Maheshwari et al., 2020). Ancak bireyler karantina süresince kendilerini umutsuz ve bitkin hissetmektedir, ayrıca ailelerinden ve arkadaşlarından duygusal olarak koptuklarını düşünmektedirler (Meo et al., 2020).

    Öğrencilerin COVID-19’dan Korunma Davranışları
    Kişisel koruyucu önlemler sağlık bilimleri öğrencileri tarafından genel olarak uygulanmaktadır (Salman et al., 2020). Bu uygulamalar arasında; el yıkama, el dezenfektanı kullanma, kalabalık yerlere gitmeme, maske kullanma, sosyal mesafeyi koruma, el sıkışmaktan kaçınma ve gereksiz seyahatten kaçınma yer almaktadır (Hamza et al., 2020; Maheshwari et al., 2020; Olum et al., 2020). Ancak bu uygulamaların tamamını uygulayan birey sayısı oldukça düşüktür (Lincango-Naranjo et al., 2020; Salman et al., 2020). Örneğin maske kullanma oranı neredeyse yarı yarıyadır ve bu durumun maske kullanımı bilgi düzeyi ile doğrudan ilişkili olduğu bulunmuştur (Hamza et al., 2020). Kadınlar, insandan insana bulaş riskiyle karşılaştıklarında daha mantıkçı davranacaklarını ve kendilerini koruyabileceklerini ifade etmiştir (Peng et al., 2020). Koruyucu davranışlar arttıkça COVID-19’a karşı risk azalmaktadır. Aynı şekilde olumlu tutumlar da koruyucu davranışları pozitif şekilde etkilemektedir (Hamza et al., 2020; Taghrir et al., 2020). Türkiye’de yapılan çalışmada Sağlık Bakanlığı’nın belirlediği 14 kurala uyan katılımcıların daha yüksek derecede olumlu tutuma sahip olduğu bulunmuştur (Yakar et al., 2020).

  • Başa Dön
  • Öz
  • Giriş
  • Materyal ve Metod
  • Bulgular
  • Sonuç
  • Kaynaklar
  • Sonuç
    İncelemeler sonucunda aynı alt başlıklar altında birbirine çok zıt sonuçların çıktığı gözlemlenmiştir. Ulusal anlamda birbirine eş eğitimler uygulanmadığı için veya araştırmalarda kullanılan anketlerin farklılıkları nedeniyle çok farklı sonuçlar çıkmış olabilir. Ayrıca çalışmaların genelinde anketlerin çevrimiçi şekilde doldurulduğu görülmüştür, bunun sonucunda oluşabilecek yanlış anlaşılmalardan kaynaklı cevaplamalarda sapmalar ortaya çıkmış olabilir (Maheshwari et al., 2020). Ek bir fark ise yapılan çalışmaların farklı dönemlerde (salgının erken/geç dönemlerinde) yapılmış olmasından kaynaklı olarak bilgi, tutum ve davranış seviyeleri farklı şekilde gözlemlenmiş olabilir.

    İncelenen çalışmalarda demografik faktörler sınırlı tutulmuştur, bu yüzden ilerleyen çalışmalarda daha geniş bir demografik değerlendirilme yapılması önerilmektedir (Maheshwari et al., 2020). Ayrıca kesitsel araştırma tasarımının doğasından dolayı değişkenler arasındaki nedensellik tam olarak belirlenememiştir, bunun giderilmesi bu konu tekrar incelenebilir (Peng et al., 2020).

    Mevcut çalışmalar Asya ve Orta Doğu’da yapılmıştır, salgının yoğun olarak yaşandığı bölgelerden olan Avrupa ülkelerinde yapılan herhangi bir çalışma bulunmamaktadır. Ülkemizde ise bu konuda yalnızca bir adet çalışma bulunmaktadır (Yakar et al., 2020). Daha kıyaslanabilir sonuçlar elde etmek için belirli bir anket formu ile daha geniş alanlarda (farklı şehirler, farklı ülkeler), daha geniş örneklemlerle ve hem devlet hem de özel üniversitelerin sağlık bilimleri öğrencileri ile çalışılmış araştırmalara ihtiyaç vardır.

    Bu derlemede COVID-19‘a karşı bilgi, tutum ve davranışlar öğrencilerin toplum tanılama becerileri de önem taşıdığından öncelikli olarak toplum açısından değerlendirilmiş, daha sonra öğrenci açısından incelenmiştir. Mevcut çalışmalar gelecekteki sağlık bakım ekibinin ve birçok bireye sunulacak olan bakımın eksik yönlerini ortaya koymak açısından büyük önem taşımaktadır. Bu çalışmalar halk sağlığı acil durum planları tasarlanırken dikkate alınmalıdır (Modi et al., 2020; Peng et al., 2020).

    Sonuçlar, sağlık ve eğitim otoritelerinin pandemiye yönelik özel eğitimleri planlarken cinsiyet, eğitim görülen bölüm, eğitim seviyesi, uygulamalı eğitim alıp almama gibi faktörlerin değerlendirilmesi gerektiğini ortaya çıkarmıştır (Peng et al., 2020; Yakar et al., 2020).

    Finansal Kaynak: Bu çalışma sırasında çalışma ile ilgili verilecek kararı olumsuz etkileyebilecek maddi ve/veya manevi herhangi bir destek alınmamıştır.

    Çıkar Çatışması: Bu çalışma ile ilgili olarak yazarların ve/veya aile bireylerinin çıkar çatışması yoktur.

  • Başa Dön
  • Öz
  • Giriş
  • Materyal ve Metod
  • Bulgular
  • Sonuç
  • Kaynaklar
  • Kaynaklar

    1) Abdelhafiz, A. S., Mohammed, Z., Ibrahim, M. E., Ziady, H. H., Alorabi, M., Ayyad, M., & Sultan, E. A. (2020). Knowledge, perceptions, and attitude of Egyptians towards the novel coronavirus disease (COVID‑19). Journal of Community Health, 45:881–890. doi:10.1007/s10900-020-00827-7

    2) Alzoubi, H., Alnawaiseh, N., Al-Mnayyis, A., Abu-Lubad, M., Aqel, A., & Al-Shagin, H. (2020). COVID-19 - Knowledge, attitude and practice among medical and non-medical university students in Jordan. Journal of Pure and Applied Microbiology, 14(1), 17-24. doi:10.22207/JPAM.14.1.04

    3) Andermann, A. (2016). Taking action on the social determinants of health in clinical practice: a framework for health professionals. Canadian Medical Association Journal, 188(17-18), E474-E483. doi:10.1503/cmaj.160177

    4) Babiker, A., El Husseini, M., Al Nemri, A., Al Frayh, A., Al Juryyan, N., O Faki, M., . . . Al Zamil, F. (2014). Health care professional development: Working as a team to improve patient care. Sudanese Journal of Pediatrics, 14(2), 9-16.

    5) Blanco-Donoso, L. M., Garrosa, E., Moreno-Jiménez, J., Gálvez- Herrer, M., & Moreno-Jiménez, B. (2020). Occupational psychosocial risks of health professionals in the face of the crisis produced by the COVID-19: From the identification of these risks to immediate action. International Journal of Nursing Studies Advances 2, 100003. doi:10.1016/j.ijnsa.2020.100003

    6) Bragazzi, N. L., Ricco, M., Pacifico, A., Malagoli, P., Kridin, K., Pigatto, P., & Damiani, G. (2020). COVID-19 knowledge prevents biologics discontinuation: Data form an Italian multicenter survey during RED-ZONE declaration. Dermatologic Therapy, 33(e13508), 1-8. doi:10.1111/dth.13508

    7) Chaiklin, H. (2011). Attitudes, behavior, and social practice. The Journal of Sociology & Social Welfare, 38(1), 31-54.

    8) Eurofound. (2019). Working conditions and workers’ health. Retrieved from https://www.eurofound.europa.eu/sites/ default/files/ef_publication/field_ef_document/ef18041en. pdf

    9) Ferdous, Z., Islam, S., Sikder, T., Mosaddek, A. S. M., Valdivia, Z., & Gozal, D. (2020). Knowledge, attitude, and practice regarding COVID-19 outbreak in Bangladesh: An online-based crosssectional study. Retrieved from https://www.medrxiv.org/cont ent/10.1101/2020.05.26.20105700v2.full.pdf

    10) Hamza, M. S., Badary, O. A., & Elmazar, M. M. (2020). Crosssectional study on awareness and knowledge of covid-19 among senior pharmacy students. Journal of Community Health, 15, 1-8. doi: 10.1007/s10900-020-00859-z

    11) Hawryluck, L., Gold, W. L., Robinson, S., Pogorski, S., Galea, S., & Styra, R. (2004). SARS control and psychological effects of quarantine, Toronto, Canada. Emerging Infectious Diseases, 9(7), 1206-1212. doi:10.3201/eid1007.030703

    12) Ikhlag, A., Bint-E-Riaz, H., Bashir, I., & Ijaz, F. (2020). Awareness and attitude of undergraduate medical students towards 2019-novel corona virus. Pakistan Journal of Medical Sciences, 36(COVID19-S4):COVID19-S32-S36 doi:10.12669/pjms.36. COVID19-S4.2636

    13) Jamdar, K. (2020). Attitude of students towards nursing profession during the COVID pandemic. UGC Care Journal, 31(37), 347- 352.

    14) Lincango-Naranjo, E., Solis-Pazmino, P., Rodriguez-Villafuerte, S., Lincango-Naranjo, J., Vinueza-Moreano, P., Barberis-Barcia, G., . . . Soto-Becerra, P. (2020). Paradigms about the COVID-2 pandemic: knowledge, attitudes and practices from medical students Retrieved from https://www.medrxiv.org/content/ medrxiv/early/2020/06/09/2020.05.21.20105858.full.pdf

    15) Maheshwari, S., Gupta, P., Sinha, R., & Rawat, P. (2020). Knowledge, attitude, and practice towards coronavirus disease 2019 (COVID-19) among medical students: A cross-sectional study. Journal of Acute Disease, 9(3), 100-104. doi:10.4103/2221- 6189.283886

    16) Meo, S. A., Abukhalaf, A. A., Alomar, A. A., Sattar, K., & Klonoff, D. C. (2020). COVID-19 pandemic: impact of quarantine on medical students’ mental wellbeing and learning behaviors. Pakistan Journal of Medical Sciences, 36(COVID19-S4):S43-S48. doi:10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2809

    17) Modi, P., Nair, G., Uppe, A., Modi, J., Tuppekar, B., Gharpure, A., & Langade, D. (2020). COVID-19 Awareness among healthcare students and professionals in Mumbai metropolitan region: a questionnaire-based survey. Cureus, 12(4): e7514. doi:10.7759/cureus.7514

    18) O’Sullivan, T. L., & Phillips, K. (2019). From SARS to pandemic influenza: the framing of high-risk populations. Natural Hazards, 98, 103-117. doi:10.1007/s11069-019-03584-6

    19) Olum, R., Kajjimu, J., Kanyike, A. M., Chekwech, G., Wekha, G., Nassozi, D. R., . . . Bongomin, F. (2020). Perspective of medical students on the COVID-19 pandemic: Survey of nine medical schools in Uganda. JMIR Public Health and Surveill, 6(2), e19847. doi:10.2196/19847

    20) Peng, Y., Pei, C., Zheng, Y., Wang, J., Zang, K., Zheng, Z., & Zhu, P. (2020). Knowledge, attitude and practice associated with COVID-19 among university students: A cross-sectional survey in China. Retrieved from https://www.researchsquare.com/ article/rs-21185/v1

    21) Rahman, A., & Sathi, N. J. (2020). Knowledge, attitude, and preventive practices toward COVID-19 among Bangladeshi internet users. Electronic Journal of General Medicine, 17(5), em245. doi:https://doi.org/10.29333/ejgm/8223

    22) S.B. (2020a). COVID-19 (yeni koronavirüs hastalığı) nedir? Retrieved from https://covid19bilgi.saglik.gov.tr/tr/covid-19- yeni-koronavirus-hastaligi-nedir

    23) S.B. (2020b). COVID-19 (SARS-CoV2 enfeksiyonu) rehberi. T.C. Sağlık Bakanlığı Retrieved from https://covid19bilgi.saglik.gov. tr/tr/covid-19-rehberi.html

    24) S.B. (2020c). Türkiyedeki güncel durum. Retrieved from https:// covid19.saglik.gov.tr/

    25) Salman, M., Ul Mustafa, Z., Asif, N., Zaidi, H. A., Hussain, K., Shehzadi, N., & Saleem, Z. (2020). Knowledge, attitude and preventive practices related to COVID‑19: a cross‑sectional study in two Pakistani university populations. Drugs & Therapy Perspectives. 36, 319–325. doi:10.1007/s40267-020-00737-7

    26) Schoeb, V. (2016/4). Healthcare service in Hong Kong and its challenges the role of health professionals within a social model of health. China Perspectives, 51-58. doi:10.4000/ chinaperspectives.7118

    27) Ssebuufu, R., Sikakulya, F. K., Binezero, S. M., Wasingwa, L., Nganza, S. K., Ibrahim, B., & Kyamanywa, P. (2020). Awareness, knowledge, attitude and practice towards measures for prevention of the spread of COVID-19 in the Ugandans: A nationwide online cross sectional Survey. Retrieved from https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.05.05.2009 2247v1.full.pdf+html

    28) Taghrir, M. H., Borazjani, R., & Shiraly, R. (2020). COVID-19 and Iranian medical students; a survey on their related knowledge, preventive behaviors and risk perception Archives of Iranian Medicine, 23(4), 249-254. doi:10.34172/aim.2020.06

    29) Tomar, B. S., Singh, P., Suman, S., Raj, P., Nathiya, D., Tripathi, S., & Chauhan, D. S. (2020). Indian community’s knowledge, attitude & practice towards COVID-19. Retrieved from https:// www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.05.05.20092122v1. full.pdf+html

    30) Urooj, U., Ansari, A., Siraj, A., Khan, S., & Tariq, H. (2020). Expectations, fears and perceptions of doctors during COVID-19 pandemic. Pakistan Journal of Medical Sciences, 36(COVID19-S4). doi:10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2643

    31) WHO. (2020). COVID-19 situation report-174. Retrieved from https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/ s i t u a t i o n - re p o r t s / 2 0 2 0 0 7 1 2 - c o v i d - 1 9 - s i t re p - 1 7 4 . pdf?sfvrsn=5d1c1b2c_2

    32) Wogayehu, B., Taye, W., Chisha, Y., & Faraja, K. (2020). Knowledge regarding 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) infection among final year health science students at Arbaminch College of Health Sciences, Southern Ethiopia: a cross-sectional study Retrieved from https://europepmc.org/article/ppr/ppr155113

    33) Wu, D., Wu, T., Liu, Q., & Yang, Z. (2020). The SARS-CoV-2 outbreak: What we know. International Journal of Infectious Diseases, 94, 44-48. doi:10.1016/j.ijid.2020.03.004

    34) Yakar, B., Öztürk Kaygusuz, T., Pirincci, E., Onalan, E., & Ertekin, Y. H. (2020). Knowledge, attitude and anxiety of medical students about the current COVID-19 outbreak in Turkey. Family Practice and Palliative Care, 5(2), 36-44. doi:10.22391/ fppc.737469

    35) Yang, H., Zhenng, Y., Yu, F., Cheng, B., Zhu, Z., Liao, S., . . . Wang, F. (2020). Knowledge, attitudes, social responsibilities and career plans toward Corona Virus Disease 2019 (Covid-19) among Chinese clinical medical students. Retrieved from https:// assets.researchsquare.com/files/rs-27032/v1_stamped.pdf

    36) Zhong, B. L., Luo, W., Li, H. M., Zhang, Q. Q., Liu, X. G., Li, W. T., & Li, Y. (2020). Knowledge, attitudes, and practices towards COVID-19 among Chinese residents during the rapid rise period of the COVID-19 outbreak: a quick online crosssectional survey. International Journal of Biological Sciences, 16(10), 1745-1752.

  • Başa Dön
  • Öz
  • Giriş
  • Materyal ve Metod
  • Bulgular
  • Sonuç
  • Kaynaklar
  • [ Başa Dön ] [ Öz ] [ PDF ] [ Benzer Makaleler ] [ Yazara E-Posta ] [ Editöre E-Posta ]
    Şu ana kadar web sayfamız 48687791 defa ziyaret edilmiştir.